آغاز مهاجرت امام خمینی از عراق به فرانسه؛ از مرز صفوان تا نوفل‌لوشاتو

بر اساس اسناد ساواک، نخستین مرحله این مهاجرت در روز ۱۲ مهر ۱۳۵۷ آغاز شد. در گزارشی که از سوی نمایندگی ساواک در بغداد مخابره شده، آمده است که امام خمینی به همراه فرزندشان سیداحمد خمینی و جمعی از همراهان، نجف را ترک کرده و ساعت ۱۲:۳۰ به وقت محلی به مرز صفوان در مرز عراق و کویت رسیدند. در این گزارش تأکید شده است که مقصد اعلام‌شده ایشان «کویت» بوده و قرار است پس از توقفی کوتاه در مرز، وارد خاک این کشور شوند.

اما ساعاتی بعد تحولات غیرمنتظره‌ای رخ داد. سند دیگری از ساواک نشان می‌دهد که دولت کویت، برخلاف هماهنگی‌های قبلی، از ورود امام به خاک خود جلوگیری کرد. در این گزارش تصریح شده است که نمایندگان دولت کویت در مرز اعلام کردند هیچ‌گونه اجازه‌ای برای ورود امام خمینی و همراهانشان صادر نشده و حتی در صورت ورود، امکان اقامت نیز وجود نخواهد داشت. این در حالی بود که طبق همان گزارش، آیت‌الله سید عباس مهری نماینده امام در کویت پیش‌تر مقدمات اقامت چند روزه ایشان را فراهم کرده بود و قرار بود پس از استراحتی کوتاه، رهبر نهضت راهی سوریه شود.

خبرگزاری‌های بین‌المللی و روزنامه‌های خارجی نیز این رویداد را به سرعت بازتاب دادند. روزنامه لوموند در شماره ۶ اکتبر ۱۹۷۸ (۱۴ مهر ۱۳۵۷) از تصمیم آیت‌الله خمینی برای ترک عراق خبر داد و نوشت که فشارهای بغداد بر رهبر مخالفان ایرانی افزایش یافته است. یک روز بعد، همین روزنامه در گزارشی دیگر از احتمال ورود وی به فرانسه سخن گفت. هم‌زمان، نیویورک تایمز، واشنگتن پست، گاردین [۱]و بسیاری از روزنامه‌های اروپایی و آمریکایی گزارش کردند که دولت عراق، تحت فشار حکومت پهلوی، محدودیت‌های جدیدی بر فعالیت‌های سیاسی امام در نجف اعمال کرده و همین مسئله زمینه خروج ایشان از عراق را فراهم آورده است.

ناکامی در ورود به کویت موجب شد امام خمینی از مرز صفوان به بصره بازگردند. گزارش ساواک نشان می‌دهد که پس از بازگشت به خاک عراق، موضوع به اطلاع سفارت آمریکا در کویت نیز رسید و مقامات کویتی اعلام کردند مسئولیت جلوگیری از ورود ایشان را بر عهده دارند. در همان زمان، بسیاری از تحلیلگران و خبرنگاران خارجی تصور می‌کردند مقصد نهایی امام سوریه یا لبنان خواهد بود؛ زیرا این دو کشور در آن زمان مهم‌ترین مراکز فعالیت مخالفان حکومت پهلوی در جهان عرب به شمار می‌رفتند.

اما تحولات مسیر دیگری یافت. پس از بازگشت به بغداد، تصمیم تازه‌ای اتخاذ شد؛ تصمیمی که بعدها اهمیت تاریخی آن آشکار شد. امام خمینی به جای عزیمت به یکی از کشورهای عربی، فرانسه را برای اقامت انتخاب کردند. روز ۱۴ مهر ۱۳۵۷ (۶ اکتبر ۱۹۷۸) ایشان وارد پاریس شدند و در روستای نوفل‌لوشاتو اقامت گزیدند.

ورود امام به فرانسه نقطه عطفی در تاریخ انقلاب اسلامی بود. اگر نجف در سال‌های تبعید پایگاه فکری و مذهبی نهضت محسوب می‌شد، نوفل‌لوشاتو به مرکز رسانه‌ای انقلاب تبدیل شد. دسترسی آزاد خبرنگاران غربی، امکانات ارتباطی گسترده و حضور ده‌ها شبکه تلویزیونی و روزنامه بین‌المللی موجب شد پیام‌های رهبر انقلاب به سرعت در سراسر جهان منتشر شود. از این پس تقریباً هر روز خبرنگاران رسانه‌هایی، چون لوموند، فیگارو، گاردین، بی‌بی‌سی، نیویورک تایمز، واشنگتن پست، اشپیگل و تایم در محل اقامت ایشان حاضر می‌شدند و مصاحبه‌ها و سخنان امام به تیتر اول بسیاری از رسانه‌های جهان تبدیل می‌شد.

در واقع، ممانعت دولت کویت از ورود امام خمینی که در نگاه نخست اقدامی برای محدود کردن فعالیت‌های ایشان به نظر می‌رسید، در عمل نتیجه‌ای معکوس داشت. انتقال رهبر انقلاب از محیط نسبتاً محدود نجف به قلب اروپا، نهضت اسلامی ایران را وارد مرحله‌ای جدید کرد؛ مرحله‌ای که در آن مبارزه مردم ایران بیش از هر زمان دیگری در برابر دیدگان افکار عمومی جهان قرار گرفت و حکومت پهلوی و حامیان خارجی آن را با چالشی بی‌سابقه مواجه ساخت. از مهر تا بهمن ۱۳۵۷، نوفل‌لوشاتو به مهم‌ترین کانون سیاسی انقلاب ایران بدل شد؛ جایی که از دل آن، مسیر بازگشت رهبر انقلاب به کشور و فروپاشی نهایی رژیم پهلوی شکل گرفت.

منابع:

Le Monde, «L'Ayatollah Khomeiny serait décidé à quitter l'Irak» , ۶ October ۱۹۷۸.

Le Monde, «L'ayatollah Khomeiny serait attendu à Paris» , ۷ October ۱۹۷۸.

The New York Times, October ۱۹۷۸.

The Washington Post, October ۱۹۷۸.

The Guardian (London) , October ۱۹۷۸.

Reuters News Agency, dispatches dated ۵–۷ October ۱۹۷۸.

Agence France-Presse (AFP) , dispatches dated ۵–۷ October ۱۹۷۸